اين نجاست بويش آيد بيست گام * و آن نجاست بويش از رى تا به شام بلكه بويش آسمان‌ها بر رود * بر دماغ حور و رضوان بر شود « 1 » يعنى همان‌گونه كه نجاست لباس و يا ظاهر انسان را آلوده مىكند ، گناه اخلاق و دين آدمى را آلوده مىكند كه بوى تعفن گناه ، مشام ملكوتيان آسمان و زمين را هم متأثر مىكند . ب ) اتهام التوبه : توبه‌كننده اگر چه شرايط توبه را رعايت كرده است اما با اين وجود خود را متهم مىكند كه گنهكار است و بايد توبه كند و اين از صفات خوب مومنان است چنان كه مولاى متقيان على عليه السّلام فرمودند : لا يرضون من اعمالهم القليل و لا يستكثرون الكثير ، و فهم لأنفسهم متهمون و من اعمالهم مشفقون . « 2 » متقيان از اعمال كم خود ناراضى و از كثرت اعمال هم احساس فزونى نمىكنند و دائما نفس خود را به قصور در بندگى متهم مىكنند و از اعمال خود دل‌نگران هستند . ج ) عذرخواهى از مردم به خاطر تضييع حقوق آنان جزء سوم حقيقت توبه ، آن است كه اگر حق مردم را برگردن دارد ادا كند يا از آن‌ها حلاليت بطلبد . مولاى متقيان على عليه السّلام به كسى كه در حضورش استغفار مىگفت ، فرمودند : ثلكتك امّك ، اتدرى ما لاستغفار ؟ الاستغفار درجة العّليّن ، و هو اسم واقع على ستّه معان : اوّلها النّدم على ما مضى ، و الثانى عزم على ترك العود اليه أبدا و الثالث أن تؤدى ا لى المخلوقين حقوقهم حتّى تلقى الله أملس ليس عليك تبعة و الرّابع أن تعمد الى كل فريضة عليك ضيعتها فتودّى حقها و الخامس أن تعمد الى اللحّم الذى نبت على السحت فتذيبه بالأحزان حتّى تلصق الجلد بالعظم و ينشأ بينهما لحم جديد و السادس أن تذيق الجسم ألم الطّاعة كما أذقته حلاوة المعصية فعند ذلك تقول « استغفر اللّه » « 3 » مادرت بر تو بگريد ،

--> ( 1 ) . مثنوى ، دفتر سوم ، بيت 2095 و 2097 . ( 2 ) . نهج البلاغه ، ترجمهء فيض الاسلام ، خطبهء 184 ( همام ) . ( 3 ) . نهج البلاغه ، حكمت 409 .